Beheer van de natuurlijke hulpbronnen bossen en mijnen

Al tientallen jaren wordt er gesproken over de natuurlijke hulpbronnen van Congo. Uiteindelijk is dat de werkelijke inzet van de gewapende conflicten en het wanbestuur die het land destabiliseren. De verschillende, pertinente verslagen van de Verenigde Naties over de exploitatie van deze hulpbronnen, geven telkens weer details over de actoren die erbij betrokken zijn. Patient Bagenda zocht uit wat dit betekent voor de lokale bevolking.

Illegale exploitatie

Milities en gewapende bendes leggen hun wetten op in de bossen en in de omgeving van de mijnzones. Ze houden zich bezig met ontginning en smokkelarij. In deze zones werd de plaatselijke bevolking verjaagd na aanvallen op de dorpen en moordpartijen op de landbouwers.
Vaak worden deze mijnzones ook bezet door soldaten van het reguliere leger die, net zoals hun vijanden, de exploitatie privilegiëren ten koste van de veiligheid van de bevolking. Netwerken van illegale exploitatie die ontstonden tijdens de oorlogen van 1996 tot 2003 zijn nog steeds actief, voornamelijk in het oosten van het land. Ze zijn verbonden met interne machten (milities, gewapende bendes, officieren van het reguliere leger en economische actoren) en buitenlandse lobby's (maatschappijen en de buurlanden, officieel of officieus via officieren van het leger).

Chinezen en Japanners overspoelen de dorpen

Nieuwe actoren die op zoek zijn naar mijnen, waardevol hout en gronden, doen de laatste vijf jaren, het heen-en-weer verkeer tussen Kinshasa en de provincies toenemen. Zij installeren zich in de dorpen, voorzien van mijncontracten en vergunningen voor bos- of landbouw exploitatie.

Op 1 september 2011 werden 985 mijncontracten goedgekeurd door het Mijnkadaster, meer bepaald in de provincies van Katanga, de twee Kivu's, de twee Kasayi en Neder-Congo.

Meer en meer Chinezen, Japanners, Koreanen, Canadezen, Zuid-Afrikanen... overspoelen de dorpen, op zoek naar gronden en concessies om te ontginnen. De kaart van het mijnkadaster illustreert goed de hoge mate waarin het land versneden wordt ten voordele van de exploitanten, meestal zonder veel scrupules. De enige belangstelling voor Congo die zij hebben, is voor de rijkdommen die eruit te halen zijn, een waardig leven voor de bevolking is het laatste van hun zorgen.
Concessies worden toegekend tot in bewoonde dorpen, wat de verhuizing van de bevolking met zich meebrengt, met onberekenbare gevolgen op socio-economisch en cultureel vlak. In zeldzame gevallen werden maatregelen genomen om aan families een nieuw onderkomen te bezorgen of de dorpen een nieuwe plaats te geven maar daarbij werd de bevolking verplicht haar waardigheid op te geven onder bedreigingen en pesterijen. Soms werd de bevolking verplaatst in haar eigen streek maar moest ze haar velden achterlaten en werden mensen samengepropt in ondefinieerbare woningen.

De mijncode is een lege doos

De toename van de straffeloosheid, door de stevige band tussen de militaire-politieke machten en de 'investeerders', draagt bij tot de rampzalige gevolgen van de inbeslagname en de uitbating van de natuurlijke hulpbronnen.

De uitbaters overtreden vlot de voorschriften van de mijncode, zowel als het over de verplichtingen tegenover de lokale bevolking en de zorg voor het milieu gaat, als over het volume van de uitgebate hulpbronnen ten overstaan van de fiscale verplichtingen.

Voor deze schandalige exploitatie van de natuurlijke hulpbronnen, worden kinderen onder de 15 jaar gebruikt en geweld aangedaan, zowel in de mijnen als in de bossen. Op een cijfer van 200.000 mijnwerkers in Katanga, telt men tot 40 % kinderen die 2 à 3 dollar per dag verdienen.

Gronden en ecologie te koop!

Er duikt een nieuw verschijnsel op: landbouwers verkopen hun gronden aan rijken uit de stad. Zij verlaten de landbouw en de veeteelt, om zich te vestigen in de steden of in de omgeving van de mijnbouw. Dit wordt bevorderd door verschillende factoren, zoals de klimaatsstoringen die de voortdurende daling van de landbouwproductie tot gevolg hebben, de voedselbedeling die gedurende vele jaren een parasitisme veroorzaakt heeft en tenslotte de druk van de grote exploitant.
Families die voedsel om van te leven voortbrachten op hun gronden, worden zo geleidelijk aan werklieden bij de nieuwe uitbaters en mensen zonder grond moeten bedelen.

Ook de ecologische bedreiging wordt steeds duidelijker. Ze is het gevolg van de uitbreiding van de exploitatie, van het kappen van de bomen en het vestigen van fabrieken. De autoriteiten die de uitbatingsvergunningen afleveren, bekommeren zich enkel om commissielonen en steekpenningen. De mijnuitbaters betalen bijna niets aan de staat. Er zijn massale vrijstellingen en ondoorzichtigheid in de exploitatie én in de aangifte van de gerealiseerde producten.
Ze destabiliseren de heuvels, vervuilen de bronnen en rivieren en leggen de diepe dalen droog.

Kansen en mogelijke acties

Acties om de lokale actoren, in het bijzonder de traditionele chefs en de civiele maatschappij, te betrekken in het toekennen van gronden, moeten bevorderd worden.

Te voorziene conflicten, zoals wat er vandaag gebeurt in Luhwinja, Mukungwe en Kalehe in Zuid-Kivu, lopen het risico zich te veralgemenen als het toekennen van concessies en uitbatingsvergunningen door de nationale overheden in het geheim blijft gebeuren. Want vroeg of laat zal de bevolking zich bewust worden van het misbruik en zal zij rekenschap eisen.

Meer initiatieven rond belangenbehartiging en lobbyactiviteiten bij de nieuwe gekozenen, op nationaal en provinciaal vlak maar ook voor de lokale autoriteiten zijn nodig.

Het is belangrijk dat bij het toekennen van gronden vooraf de traditionele en lokale gezagsdragers betrokken worden, als eerste stap in het proces van toekenning van de contracten. Juste Cause Congo (JCC) zet zich in voor de sensibilisering van de lokale gezagsdragers opdat deze meer doorzichtigheid zouden eisen en meer respect voor de tradities en de rechtspleging.

Het is noodzakelijk dat de bevolking over een maximum aan inlichtingen beschikt over de contracten en de uitbatingsvergunningen, zodat zij de rechten en de plichten van de exploitanten kennen.

Vooral wat de weerslag van de ontginningen op de lokale ontwikkeling en de bescherming van het milieu betreft. Want door de inhoud van de contracten en toelatingen te kennen, kan de bevolking zich organiseren om beter het deel op te eisen dat haar toekomt. JCC, zoals de andere organisaties die werken voor een goed bestuur van de rechtsstaat, verzamelt informatie en verspreidt deze bij de lokale gemeenschappen.

De bevolking moet bijgestaan worden om haar rechten op te eisen.

Er is vandaag een absolute, en rechtmatige begeleiding, ook juridisch, van de protesten en het verzet van de bevolking, telkens als hun gronden worden ingenomen en geroofd, telkens als hun levensmilieu nefaste gevolgen ondervindt van de uitbating van de natuurlijke hulpbronnen, telkens wanneer hun gebieden gedestabiliseerd worden en de gevolgen van de ontginning van de natuurlijke hulpbronnen niet positief zichtbaar zijn op het vlak van de lokale ontwikkeling, in de kas van de staat of onder de vorm van belastingen, taksen en opbrengsten.

Er moeten billijke vergoedingen geëist worden. De strijd voor het strikte respect van de principes en de criteria van doorzichtigheid in de uitbatingen moet gesteund en begeleid worden.

Aangezien Congo ingestemd heeft met het ITIE proces (Initiative pour la Transparence dans les Industries Extractives), komt het de bevolking toe, tegenover maatschappijen en tegenover een regering die geen transparantie wil bieden in de uitbating van de natuurlijke hulpbronnen.

In een verslag van een missie geleid door de Commissie van economische en financiële zaken en van goed bestuur van de senaat, merkt Professor Mabi Mulumba op dat van de 237 mijnondernemingen in Katanga, slechts zes ondernemingen hun productiestatistieken publiceren. Er moeten ook studies worden gevoerd in andere provincies, meer bepaald in het oosten van het land.